(Dân trí) – Hơn 511 triệu tấn hạn ngạch CO2 đã được phân bổ cho 110 cơ sở đầu tiên. Nắm giữ tài sản mới, doanh nghiệp phải giải bài toán nộp trả để tránh bị phạt và mất hạn ngạch.
Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định 699 phân bổ hạn ngạch phát thải thí điểm cho 110 cơ sở thuộc 92 doanh nghiệp (nhiệt điện, sắt thép, xi măng) đã đưa thị trường carbon Việt Nam bước vào giai đoạn thực thi.
Dựa trên tổng hạn ngạch hơn 511 triệu tấn CO2 tương đương được Thủ tướng phê duyệt cho 2 năm 2025-2026, phát thải chính thức trở thành một loại hàng hóa định lượng, có mã định danh và được giao dịch trên sàn tập trung. Tuy nhiên, việc nắm giữ hạn ngạch không đơn thuần là có thêm một khoản tài sản, mà đi kèm nghĩa vụ giải trình dòng phát thải vô cùng chặt chẽ.
“Kho hạn ngạch có hạn dùng” và luật chơi nộp trả
Không ít doanh nghiệp lầm tưởng hạn ngạch được cấp là “của để dành” vô thời hạn, song các quy định hiện hành đã dựng nên những hàng rào kỹ thuật rất rõ ràng. Điểm doanh nghiệp cần lưu ý nằm ở cơ chế nộp trả. Trước ngày 31/12 của năm kế tiếp giai đoạn phân bổ, cơ sở phải nộp trả số hạn ngạch tối thiểu bằng lượng phát thải trực tiếp thực tế trên Hệ thống đăng ký quốc gia.
Để thích ứng, doanh nghiệp được phép linh hoạt xoay xở trong hai biên độ, gồm vay tối đa 15% hạn ngạch của chính mình ở kỳ kế tiếp (lượng vay này bị cấm đem bán) hoặc sử dụng tín chỉ carbon đạt chuẩn để bù trừ nhưng không vượt quá trần 30% hạn ngạch được phân bổ. Nếu tối ưu hóa quy trình giúp phát thải thấp hơn mức trần, phần dôi dư được phép chuyển giao sang kỳ sau (đến hết 2030) hoặc đưa lên sàn giao dịch bán lấy tiền mặt.
Dù vậy, cơ chế không tạo ra một kho tích trữ vĩnh viễn. Chỉ sau 30 ngày kể từ thời hạn nộp trả, toàn bộ hạn ngạch cũ không thực hiện nghĩa vụ hoặc không chuyển giao sẽ bị cơ quan quản lý hủy bỏ hoàn toàn. Ngược lại, nếu thiếu hụt mà không bù đắp kịp thời, cơ sở vừa chịu mức phạt vi phạm hành chính về môi trường, vừa bị trừ thẳng lượng thiếu hụt vào đợt phân bổ hai năm kế tiếp.
Đừng chỉ nhìn vào trồng rừng: Cơ hội từ kinh tế tuần hoàn
Theo TS Bùi Thị Thanh Hương, chuyên gia giáo dục và truyền thông môi trường (Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội), bài toán phát thải không nên chỉ nhìn từ góc độ gánh nặng chi phí tuân thủ, mà cần xem xét như công cụ đo lường hiệu quả vận hành. Danh sách bắt buộc kiểm kê hiện đã mở rộng lên hơn 2.400 cơ sở, cho thấy diện chịu tác động trong tương lai gần là rất lớn.
Bà Hương chỉ ra rằng, đối với những doanh nghiệp chưa thuộc diện phân bổ hạn ngạch bắt buộc, cơ hội thương mại hóa carbon hoàn toàn rộng mở nếu biết nhìn vào chuỗi sản xuất nội tại. Lâu nay, phần lớn thị trường vẫn mặc định tín chỉ carbon phải đến từ các dự án trồng và phục hồi rừng. Trên thực tế, các mô hình kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải tại chỗ chính là mỏ tài sản chưa được khai thác.
Cụ thể, một nhà máy đầu tư hệ thống xử lý tái tuần hoàn chất thải, giảm phát sinh khí metan từ bãi chôn lấp, hoặc tận dụng triệt để phụ phẩm làm nguyên liệu đầu vào hoàn toàn có thể đăng ký chuyển đổi thành tín chỉ carbon nếu được đo đếm đúng chuẩn.
“Dữ liệu về dòng chất thải chính là dữ liệu về lãng phí nguyên liệu và chi phí. Nhìn nhận dòng phế phẩm qua lăng kính carbon giúp doanh nghiệp vừa tiết giảm hao hụt sản xuất, vừa tạo thêm nguồn tín chỉ giá trị cao”, bà phân tích.
“Tấm vé xanh” cho chuỗi cung ứng và sàn giao dịch
Sự vận hành thí điểm của Sàn giao dịch carbon trong nước từ cuối tháng 6/2026 (theo Nghị định số 29/2026 của Chính phủ) đang tạo động lực thương mại trực tiếp. Hạn ngạch phát thải là mặt hàng chủ lực, nhưng sàn cũng đồng thời mở cửa cho nguồn tín chỉ carbon chất lượng cao.
Theo Nghị định số 119/2025 của Chính phủ, không phải mọi loại tín chỉ đều được phép đưa lên sàn để bù trừ nghĩa vụ. Hàng hóa giao dịch bắt buộc phải phát sinh từ ngày 1/1/2021 trở đi và thuộc ba nhóm cơ chế nghiêm ngặt, gồm cơ chế theo Điều 6.2, Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris và các cơ chế tín chỉ trong nước. Quy định này chặn đứng tình trạng tính trùng kết quả giảm phát thải, đồng thời bảo đảm giá trị thanh khoản thực chất của các giao dịch.
Áp lực xanh hóa từ đó lan tỏa mạnh mẽ sang cả các ngành sản xuất xuất khẩu gia công. Điển hình như ngành dệt may, dù chưa nằm trong 110 cơ sở đầu tiên được phân bổ hạn ngạch nhiệt điện, thép hay xi măng, nhiều doanh nghiệp đã bắt buộc phải chuyển đổi dùng năng lượng sạch và điện mặt trời mái nhà theo yêu cầu từ các nhãn hàng quốc tế để giữ đơn hàng.
Thị trường carbon nội địa cũng mở ra cơ chế cho người dân, hợp tác xã hay các chủ rừng tham gia gián tiếp thông qua các tổ chức đại diện và doanh nghiệp đầu mối, nhằm tối ưu hóa chi phí giao dịch. Bằng cách định lượng dòng phát thải gắn liền với chuỗi nguyên vật liệu, kiểm kê khí nhà kính đang từng bước chuyển mình từ một nghĩa vụ báo cáo sang thước đo năng lực cạnh tranh sống còn của doanh nghiệp.
Lộ trình vận hành và bài toán hội nhập doanh nghiệp cần biết
Giai đoạn 2025-2028 là thời gian vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon và thử nghiệm phân bổ hạn ngạch cho nhóm phát thải trọng điểm. Dự kiến từ năm 2029, thị trường carbon trong nước sẽ chính thức vận hành trên toàn quốc, đồng thời mở rộng hạn ngạch sang nhiều ngành sản xuất công nghiệp khác.
Không chỉ tuân thủ quy định trong nước, các doanh nghiệp xuất khẩu (đặc biệt là sắt thép, xi măng) đang đối diện trực tiếp với Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) từ thị trường châu Âu. Việc sớm có dữ liệu kiểm kê phát thải minh bạch và tham gia thị trường hạn ngạch nội địa chính là “lá chắn” giúp doanh nghiệp đối soát và giảm thiểu chi phí thuế carbon khi xuất khẩu.
Hiện nay, danh mục các cơ sở bắt buộc phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính đã mở rộng lên hơn 2.400 đơn vị và tiếp tục được rà soát định kỳ. Các doanh nghiệp nằm ngoài nhóm 110 cơ sở thí điểm đầu tiên cần chủ động thiết lập hệ thống đo đạc – báo cáo – thẩm tra (MRV) nội bộ ngay từ bây giờ để không bị động khi chính sách gõ cửa.
Thay vì xem kiểm kê phát thải là chi phí phát sinh, doanh nghiệp nên nhìn nhận đây là cơ hội tái cấu trúc chuỗi tiêu thụ năng lượng và nguyên vật liệu. Những đơn vị sớm tối ưu công nghệ, giảm phát thải thực chất sẽ nắm giữ lợi thế kép khi vừa tiết giảm chi phí vận hành, vừa tạo thêm dòng tiền từ việc bán hạn ngạch dôi dư trên sàn.